To naturalne źródło energii i wspomagacz trawienia. Poprawia wzrok, wzmacnia stawy i serce

Do produkcji masła ghee wykorzystuje się masło o wysokiej zawartości tłuszczu, zwykle w przedziale 82-85 procent. Taki surowiec zawiera mniej wody, dlatego klaruje się szybciej i równiej. Im wyższy udział tłuszczu, tym bardziej przejrzysty, gładki i jedwabisty jest efekt po filtracji. W Indiach tradycyjnie używa się masła z mleka krów karmionych trawą lub masła wytwarzanego ze śmietany fermentowanej. Ze względu na ich bardziej złożony profil smakowy ghee zyskuje głębszy, lekko karmelowy aromat. W regionach wiejskich nadal popularne jest masło z mleka bawolego lub koziego, z którego można uzyskać ghee o intensywniejszym kolorze i wyższej zawartości tłuszczu nasyconego.

Masło umieszcza się w garnku z grubym dnem, który zapewnia równomierne przewodzenie ciepła i chroni tłuszcz przed miejscowym przegrzewaniem. Temperatura powinna być możliwie niska, tak aby proces topienia przebiegał powoli i bez gwałtownego wrzenia. W początkowej fazie masło stopniowo przechodzi w stan płynny, a na powierzchni pojawiają się drobne pęcherzyki gazu. Wówczas rozpoczyna się odparowywanie wody, czyli pierwszy etap klarowania.

Po kilku minutach aktywność na powierzchni tłuszczu wyraźnie się nasila, choć nadal nie powinna przypominać intensywnego gotowania. W tym czasie zachodzi naturalne rozwarstwienie: cząstki białek mleka opadają na dno naczynia, natomiast na powierzchni tworzy się jasna piana. Utrzymanie stabilnej, niskiej temperatury ma tu zasadnicze znaczenie — zbyt wysoka powoduje przypalanie osadu białkowego i nadaje ghee niepożądany, gorzki posmak. Powolne podgrzewanie pozwala natomiast na rozwinięcie charakterystycznych nut zapachowych oraz uzyskanie głębokiej, bursztynowej barwy tłuszczu.

Po odparowaniu wody zmienia się dźwięk dochodzący z garnka: intensywne bulgotanie ustępuje miejsca charakterystycznemu syczeniu. Jest to sygnał, że proces klarowania dobiega końca, a białka osiągnęły stadium delikatnego zrumienienia. Właśnie w tym momencie naczynie należy zdjąć z ognia i pozostawić na krótką chwilę, by temperatura naturalnie się obniżyła. Dopiero wtedy ghee przecedza się przez drobne sito lub gazę, oddzielając czysty tłuszcz od osadu. Efektem jest klarowny, jedwabisty tłuszcz o wyrazistym aromacie.

Najbardziej wyrazista różnica ujawnia się już podczas obróbki termicznej. Masło klarowane powstaje w chwili, gdy tłuszcz oddzieli się od białek i wody, dzięki czemu zachowuje jasną barwę i łagodny, maślany aromat. Ghee przechodzi etap dodatkowy: białka osadzające się na dnie garnka są podgrzewane do momentu lekkiego zrumienienia. W tej fazie powstają związki charakterystyczne dla reakcji Maillarda, odpowiedzialne za nuty prażenia, karmelu i subtelnie dymny finisz. Masło klarowane nie jest poddawane temu procesowi, więc jego smak jest prostszy i jednowymiarowy.

Różnice wynikają również z odmiennej technologii produkcji. W Indiach masło ghee często przygotowuje się ze śmietany fermentowanej, która wzbogaca profil kwasów tłuszczowych i intensyfikuje aromat. Niższe pH zmienia sposób, w jaki białka reagują na ciepło — rumienią się szybciej i tworzą bardziej złożony zestaw związków lotnych. W Europie masło klarowane powstaje zazwyczaj z masła słodkiego, bez fermentacji, dlatego jego smak jest łagodniejszy, a udział krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych niższy. Przekłada się to na stabilność termiczną: masło ghee znosi temperatury rzędu 230-250°C, a masło klarowane może zacząć się przypalać w okolicach 200-205°C.

Istotna jest również kwestia tolerancji pokarmowej. W ghee białka mleka są całkowicie odfiltrowane ze względu na dłuższą obróbkę termiczną, dlatego produkt może być lepiej tolerowany przez osoby z nadwrażliwością na kazeinę lub serwatkę. W maśle klarowanym wciąż mogą znajdować się śladowe ilości białek mleka, ponieważ jest podgrzewane znacznie krócej.

Ocena wartości zdrowotnych masła ghee wymaga spojrzenia na jego skład i sposób działania poszczególnych frakcji tłuszczowych. Produkt składa się niemal wyłącznie z lipidów, wśród których znajdują się nasycone kwasy tłuszczowe oraz frakcje krótko- i średniołańcuchowe oraz witaminy A, D, E i K2. Szczególne znaczenie ma kwas masłowy, naturalnie obecny w tłuszczu mlecznym. Jest to jeden z podstawowych źródeł energii dla kolonocytów — komórek jelita grubego — oraz związek modulujący odpowiedź zapalną i wspierający integralność bariery jelitowej.

W 2024 Uniwersytet Medyczny w Shiraz opublikował obszerny przegląd mechanizmów (From tradition to science: Possible mechanisms of ghee in supporting bone and joint health), dzięki którym ghee może wspierać zdrowie kości i stawów. Autorzy opisali, że zawarty w ghee kwas masłowy odżywia komórki jelita, zmniejsza stan zapalny i poprawia wchłanianie wapnia oraz fosforu — dwóch pierwiastków kluczowych dla mineralizacji kości. W tej samej pracy podkreślono rolę witamin D i K2, które regulują gospodarkę wapniową, wspierając zarówno gęstość mineralną kości, jak i elastyczność chrząstki stawowej oraz CLA, czyli naturalną frakcję tłuszczową o działaniu przeciwzapalnym i przeciwwirusowym. Mechanizmy związane z redukcją stanu zapalnego są istotne również dla zdrowia serca, ponieważ przewlekły stan zapalny jest jednym z czynników ryzyka chorób układu krążenia.

W 2024 roku ukazało się również badanie eksperymentalne opublikowane przez Uniwersytet Damanhour (Assessing the Impact of Ghee, Olive Oil and Margarine on Male Rabbit Fertility and Reproductive Hormones), w którym porównano wpływ masła ghee, oliwy z oliwek i margaryny na parametry płodności samców królików. Wyniki były jednoznaczne: dieta wzbogacona o masło ghee poprawiała jakość nasienia, poziom testosteronu, aktywność enzymów antyoksydacyjnych oraz kondycję tkanek jąder. Margaryna działała odwrotnie — obniżała poziom hormonów płciowych, pogarszała profil lipidowy i prowadziła do zmian degeneracyjnych w tkance. Badacze zwrócili uwagę, że ghee i oliwa wykazywały podobny, korzystny wpływ na gospodarkę hormonalną i stres oksydacyjny, co sugeruje, że naturalne tłuszcze o wysokiej stabilności termicznej mogą wspierać funkcje rozrodcze lepiej niż tłuszcze utwardzane.

Średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe (MCT) organizm przetwarza szybciej niż klasyczne długołańcuchowe lipidy. Dzięki temu ghee może dostarczać energii w sposób bardziej stabilny, bez gwałtownych skoków glukozy. Jednocześnie produkt jest bardzo kaloryczny — jedna łyżka to około 112 kcal — dlatego jego rola w diecie powinna być przemyślana. Współczesne zalecenia żywieniowe, w tym wytyczne WHO, podkreślają, że udział tłuszczów nasyconych w codziennym jadłospisie powinien być ograniczony, ponieważ ich nadmiar może wpływać na profil lipidowy i zwiększać ryzyko chorób sercowo‑naczyniowych. Ghee może wspierać trawienie i dostarczać bioaktywnych składników, ale nie zastąpi olejów roślinnych o udokumentowanym działaniu ochronnym dla układu sercowo‑naczyniowego.

Masło ghee najlepiej sprawdza się w potrawach, które są przygotowywane w wysokich temperaturach. Można smażyć na nim mięso, ryby, jajka, warzywa, placki, naleśniki czy jajecznicę bez ryzyka przypalenia i bez gorzkiego posmaku, który pojawia się przy zwykłym maśle. W kuchni indyjskiej ghee trafia na patelnię jako baza do tadka — krótkiego podgrzewania przypraw. Ten zabieg świetnie działa również w europejskich daniach: czosnek, imbir, chili, kumin czy papryka uwalniają aromat szybciej i intensywniej, a całe danie zyskuje wyraźniejszy smak. Wystarczy dodać 1 łyżeczkę ghee na początku gotowania, by sos lub zupa nabrały zupełnie innego charakteru.

Warto również stosować masło ghee w ciastkach czy spodach do tart, zwłaszcza jeśli oczekujemy kruchej konsystencji i czystego, lekko orzechowego aromatu. W daniach roślinnych stanowi ono naturalny wzmacniacz smaku: świetnie łączy się z pieczoną dynią, soczewicą, fasolą, kalafiorem i batatami. Ghee dobrze sprawdza się również jako szybkie wykończenie potraw. Roztopione i wymieszane z ziołami tworzy aromatyczną polewę do ryb, warzyw i kasz. Dodane do gorącego ryżu lub makaronu nadaje im połysk i pełniejszy smak.

W polskiej kuchni masło ghee coraz częściej zastępuje masło klarowane — idealnie nadaje się do podsmażania pierogów, klusek śląskich, kopytek czy przygotowywania rumianej bułki tartej do warzyw. Brak wody w składzie sprawia, że nie pryska na patelni i pozwala uzyskać równą, złotą powierzchnię. Najprościej zapamiętać jedną zasadę: ghee używaj w potrawach, które wymagają stabilnego i aromatycznego tłuszczu odpornego na wysoką temperaturę. Nie zastępuje olejów roślinnych w sałatkach i nie powinno być jedynym tłuszczem w diecie.

Źródła: terazgotuje.pl, ScienceDirect, PubMed